Τα τελευταία χρόνια, πολλοί άνθρωποι περιγράφουν μια μόνιμη εσωτερική εγρήγορση. Όχι απαραίτητα κρίσεις πανικού. Όχι απαραίτητα διαγνωσμένο άγχος. Αλλά μια συνεχή επιφυλακή, μια δυσκολία να «κατεβάσει» το σώμα ρυθμό. Σαν να μην ολοκληρώνεται ποτέ πλήρως ο κύκλος της ασφάλειας.

Αυτή η εμπειρία δεν είναι απλώς προσωπική ιδιοσυγκρασία. Μεγάλες διεθνείς μελέτες καταγράφουν σημαντική αύξηση των συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης σε παγκόσμιο επίπεδο, ιδιαίτερα σε περιόδους κοινωνικής αστάθειας και κρίσεων (GBD 2020 Mental Disorders Collaborators, 2022· Batra et al., 2023). Η ανησυχία φαίνεται να έχει μετακινηθεί από την εξαίρεση στην κανονικότητα.

Το ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο ποσοτικό. Είναι βαθύτερα ποιοτικό: τι συμβαίνει σε έναν άνθρωπο — και σε ένα σύστημα σχέσεων — όταν το περιβάλλον παραμένει απρόβλεπτο;

Η έρευνα δείχνει ότι η αβεβαιότητα ενεργοποιεί το σύστημα στρες συχνά ισχυρότερα από μια σαφώς προσδιορισμένη απειλή (Peters et al., 2017). Όταν ο κίνδυνος είναι συγκεκριμένος, ο οργανισμός κινητοποιείται και στη συνέχεια αποκαθίσταται. Όταν όμως το περιβάλλον παραμένει ασταθές και απρόβλεπτο, η ενεργοποίηση παρατείνεται. Η έννοια του «στρες της αβεβαιότητας» περιγράφει ακριβώς αυτή τη μορφή στρες που προκύπτει από κοινωνική αστάθεια, μεταβαλλόμενους κανόνες και έλλειψη προβλεψιμότητας (Yang et al., 2020). Δεν πρόκειται για μεμονωμένο γεγονός, αλλά για πλαίσιο.

Σε τέτοιες συνθήκες, ο βιολογικός μηχανισμός του στρες — ο υποθαλαμο-υποφυσιο-επινεφριδιακός άξονας — παραμένει ενεργός, η κορτιζόλη αυξάνεται και η φυσιολογική επαναφορά καθυστερεί (Peters et al., 2017). Με τον χρόνο, αυτή η χρόνια ενεργοποίηση συνδέεται με αυξημένο συσσωρευμένο φορτίο στρες (allostatic load). Η ανησυχία, λοιπόν, δεν είναι μόνο σκέψη. Είναι σωματική κατάσταση επιφυλακής.

Στο γνωσιακό επίπεδο, κεντρικό ρόλο παίζει η «δυσανεξία στην αβεβαιότητα» — η τάση να βιώνεται το απρόβλεπτο ως ιδιαίτερα απειλητικό και δύσκολα ανεκτό. Η δυσανεξία αυτή έχει περιγραφεί ως βασικός, διαγνωστικά διαπεραστικός μηχανισμός του άγχους (Carleton, 2016). Όταν κάποιος δυσκολεύεται να ανεχθεί την αβεβαιότητα, τείνει να υπερεκτιμά πιθανούς κινδύνους, να αναζητά διαρκώς επιβεβαιώσεις και να παραμένει σε επαναλαμβανόμενη ανησυχία. Μελέτες δείχνουν ότι υψηλά επίπεδα δυσανεξίας στην αβεβαιότητα συνδέονται με εντονότερα συμπτώματα άγχους, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης (Rettie & Daniels, 2021· Satici et al., 2020).

Η ανησυχία, όμως, δεν είναι απλώς δυσλειτουργία. Αποτελεί μια γνωσιακή προσπάθεια πρόβλεψης και ελέγχου του μέλλοντος (Newman et al., 2013). Ο εγκέφαλος προσπαθεί να μειώσει την αβεβαιότητα μέσω σκέψης. Όταν το περιβάλλον παραμένει χρόνια ασταθές, αυτή η στρατηγική υπερλειτουργεί. Η επαναλαμβανόμενη ανησυχία διατηρεί ενεργό το σύστημα απειλής και ενισχύει την αντίληψη του κόσμου ως διαρκώς απρόβλεπτου (Browning et al., 2019). Έτσι, η προσπάθεια ελέγχου καταλήγει να συντηρεί την ενεργοποίηση.

Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγχρονη υπερπληροφόρηση λειτουργεί ενισχυτικά. Η συνεχής έκθεση σε αγχώδες ειδησεογραφικό περιεχόμενο έχει συσχετιστεί με υψηλότερα επίπεδα στρες και άγχους (Gao et al., 2020). Το νευρικό σύστημα δεν διαχωρίζει εύκολα την «ενημέρωση» από την «απειλή». Κάθε νέο ερέθισμα μπορεί να λειτουργεί ως μικρή επανενεργοποίηση. Όταν αυτό συμβαίνει καθημερινά, η εγρήγορση παγιώνεται.

Ωστόσο, η ανησυχία δεν βιώνεται απομονωμένα. Ρυθμίζεται μέσα στις σχέσεις. Η έρευνα δείχνει ότι το στρες μεταδίδεται διαπροσωπικά: υπάρχει φυσιολογική και συναισθηματική συγχρονία μεταξύ γονέων και παιδιών, και η ικανότητα ρύθμισης του ενός επηρεάζει τη ρύθμιση του άλλου (Hostinar et al., 2014· Spinelli et al., 2020). Όταν οι ενήλικες βιώνουν χρόνια αβεβαιότητα, το οικογενειακό πεδίο μπορεί να γίνει πεδίο επιφυλακής. Όχι από πρόθεση, αλλά επειδή τα νευρικά μας συστήματα είναι αλληλοσυνδεδεμένα.

Από συστημική σκοπιά, η ανησυχία δεν αποτελεί μόνο ενδοψυχική διεργασία. Είναι προϊόν σχέσης μεταξύ ατόμου και περιβάλλοντος — και μεταξύ των μελών ενός συστήματος. Το ίδιο όμως ισχύει και για τη ρύθμιση. Το φαινόμενο της «κοινωνικής απορρόφησης του στρες» δείχνει ότι η παρουσία, η συναισθηματική διαθεσιμότητα και η ασφαλής σχέση μειώνουν τη βιολογική αντίδραση στο στρες (Hostinar et al., 2014). Η ασφάλεια δεν είναι μόνο εσωτερική κατάσταση· είναι σχεσιακή εμπειρία.

Η ανησυχία ως νέα κανονικότητα δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι έγιναν πιο εύθραυστοι. Σημαίνει ότι ζούμε σε περιβάλλον όπου το απρόβλεπτο είναι συνεχές, οι μεταβολές ταχύτατες και η πληροφορία αδιάκοπη. Ο εγκέφαλος προσαρμόζεται σε αυτό το πλαίσιο. Το νευρικό σύστημα οργανώνεται γύρω από την επιφυλακή.

Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού απομακρύνει την ενοχοποίηση. Η ψυχοθεραπευτική εργασία δεν στοχεύει στην εξάλειψη της ανησυχίας, αλλά στην ενίσχυση της ανοχής στην αβεβαιότητα, στη ρύθμιση της σωματικής ενεργοποίησης και στην καλλιέργεια σχέσεων που λειτουργούν ως πεδίο ασφάλειας. Σε έναν κόσμο που αλλάζει, η σταθερότητα δεν προκύπτει από τον απόλυτο έλεγχο. Προκύπτει από τη δυνατότητα ρύθμισης — μέσα στη σχέση.

Σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς, η σταθερότητα δεν βρίσκεται στον απόλυτο έλεγχο — αλλά στην ικανότητα ρύθμισης.

Batra, K., et al. (2023). Global prevalence of anxiety, depressive symptoms, and sleep problems during COVID-19: A meta-analysis.
Browning, M., et al. (2019). Altered learning under uncertainty in anxiety. Nature Human Behaviour, 3, 681–690.
Carleton, R. N. (2016). Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty. Journal of Anxiety Disorders, 39, 30–43.
GBD 2020 Mental Disorders Collaborators. (2022). Global prevalence and burden of depressive and anxiety disorders in 2020. The Lancet Psychiatry, 9(2), 137–150.
Gao, J., et al. (2020). Mental health problems and social media exposure during COVID-19 outbreak.
Hostinar, C. E., et al. (2014). Social buffering of the stress response: Diversity, mechanisms, and functions.
Newman, M. G., et al. (2013). The function of worry: A review.
Peters, A., et al. (2017). Uncertainty and stress: Why it causes diseases and how to cope with it. Journal of Cardiovascular Medicine, 18(10), 731–738.
Rettie, H., & Daniels, J. (2021). Intolerance of uncertainty and anxiety during COVID-19.
Satici, B., et al. (2020). Intolerance of uncertainty and mental health during the pandemic.
Spinelli, M., et al. (2020). Parents’ stress and children’s psychological problems during COVID-19.

Yang, T., et al. (2020). Uncertainty stress and its association with mental health.

Η ανησυχία δεν είναι ένδειξη αδυναμίας· είναι ο τρόπος του νευρικού μας συστήματος να επιβιώνει σε έναν κόσμο που δεν σταθεροποιείται.